STRONA JURKA
o Chojnicach...

Cmentarz na wzgórzu/Ewangelische Höhe

     W marcu br. na łamach "Gazety Pomorskiej" pojawił się artykuł, w którym autor postulował upamiętnienie pochowanych na byłym cmentarzu ewangelickim, w miejscu noszącym obecnie nazwę Wzgórza Ewangelickiego. Ta słuszna propozycja została poparta licznymi głosami czytelników i należy mieć nadzieję, że w budżecie miejskim znajdą się na to środki.
 Należałoby jednak zwrócić uwagę na fakt, który mógłby spowodować umieszczenie nieprawdziwej informacji na przyszłym nagrobku czy obelisku upamiętniającym to miejsce. Autor artykułu podaje jako datę otwarcia cmentarza rok 1833. Jest to data błędna, będąca powtórzeniem błędu popełnionego przez Fr. Pabicha, autora "Małego leksykonu chojnickiego" z roku 1987. Otóż rodowód cmentarza w kwadracie obecnych ulic Swarożyca - Gdańskiej - Świętopełka sięga roku 1621. Po przyjęciu w roku 1555 przez miasto wiary luterańskiej, jej wyznawcy zajęli do swoich celów grzebalniczych m.in. cmentarz przy kościele św. Ducha (możniejszych ewangelików chowano w kryptach zajętej przez nich fary, a później w kryptach kościoła ewangelickiego św. Trójcy zbudowanego na Rynku) na Przedmieściu Człuchowskim, a po jego zapełnieniu się utworzyli naprzeciwko tego kościoła niewielki nowy cmentarz, w miejscu gdzie obecnie stoi budynek Szkoły Podstawowej nr 1. Jednak rosnąca liczebność gminy ewangelickiej zmusiła jej członków do szukania nowego, większego terenu na cmentarz. I tak w roku 1621 - "około Zielonych Świątek" nastąpiło otwarcie nowego cmentarza ewangelickiego na wzgórzu za Bramą Gdańską. Fakt ten oprotestował archidiakon kamieński w dniu 29 lipca 1621 roku przed sądem ławniczym w Tucholi, jednak bezskutecznie (ks. P. Panske, "Chojnice i Człuchów w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji", Toruń 1925).
    Data 4 czerwca 1833 roku odnosi się do udostępnienia dla pochówków nowej części cmentarza powstałej w wyniku poszerzenia terenu. Kolejne poszerzenie tej nekropolii nastąpiło w roku 1879 - w Archiwum Państwowym - Ekspozytura w Chojnicach, zachowały się zapisy notarialne związane z zakupem tego terenu (akta notarialne notariusza Emila Salbacha, sygnatura 362). Innym dowodem na istnienie tego cmentarza przed rokiem 1833 jest pochodzący z roku 1742 zapis w pamiętnikach I. Goedtkego o wielkim pożarze miasta, który w tłumaczeniu na język polski brzmi: "... spłonęło... poza miastem ale przed Gdańską Bramą 7 słodowni, jedna karczma i jedna stodoła blisko ewangelickiego dużego cmentarza ...". Jeszcze na początku XX wieku podawano w przewodnikach i opracowaniach monograficznych (m.in. w "Fuehrer und Stadtplan von Konitz und Umgegend" z roku 1910), że najstarszy zachowany nagrobek na tym cmentarzu pochodzi z roku 1629.
    19 maja 1947 roku ówczesny Zarząd Miejski (w jego imieniu burmistrz Majewski) wystąpił z wnioskiem o likwidację cmentarza: "a to celem urządzenia tam odpowiedniego miejsca wypoczynku dla tutejszego ludu pracy(...) istniejące do roku 1939 plantacje przy ul. Gen. Stalina (obecnie ul. Sukienników - przyp. RM), masowo i chętnie przez ludność odwiedzane, zostały przez okupanta zniszczone". Pomimo że ewangelicy chojniccy należeli do konsystorza kościoła unijnego, zadowolono się wymuszoną zgodą na likwidację cmentarza udzieloną przez Seniora Wielkopolskiej Diecezji Ewangelicko - Augsburskiej ks. Ryszarda Trenklera z Torunia. W dniu 9 marca 1948 roku minister Administracji Publicznej Edward Osóbka - Morawski podpisał zarządzenie o zamknięciu - a tym samym - o likwidacji cmentarza. Nadmienić należy, że cmentarz na Wzgórzu Ewangelickim był nie tylko miejscem wiecznego spoczynku chojnickich ewangelików, lecz też miejscem wygłaszania uroczystych kazań oraz miejscem, gdzie koncertowała orkiestra puzonistów, która stanowiła nieodłączny element każdej gminy ewangelickiej. Na cmentarzu znalazło miejsce ostatniego spoczynku szereg burmistrzów chojnickich z okresu od XVII do XIX wieku, ich pamięci były poświęcone tablice wmurowane w wewnętrzną stronę ceglanego muru otaczającego cmentarz.
   Idea upamiętnienia tego miejsca nie podlega raczej dyskusji. Jednak winno to być nie tylko troską władz miejskich. W Bytowie istnieje polsko-niemiecka fundacja powołana do opieki nad zabytkowymi cmentarzami ewangelickimi na Pomorzu. Tam też należałoby się zwrócić o wsparcie tego pomysłu. Na terenie miasta Chojnice i jego obrzeżu istnieje prawie dwadzieścia miejsc pocmentarnych. Nie sposób zapewne upamiętnić wszystkich. Może jednak należałoby uczynić to w przypadku, gdy teren pocmentarny położony jest w ruchliwym miejscu miasta, jak np. tereny po cmentarzach żydowskich. Najstarszy, sięgający początków gminy żydowskiej w Chojnicach (koniec wieku XVIII) położony był u zbiegu ulic Zielonej i Mickiewicza - obecnie znajduje się tam ogródek jordanowski. Drugi, oddany do użytku we wrześniu 1892 roku, znajdował się po drugiej stronie skrzyżowania u zbiegu ulic Wysokiej i Derdowskiego, obecnie jest to teren przedszkola (do 2003 - JE). Nie trzeba wielkich pomników, wystarczy tabliczka z podstawową informacją o nekropolii, należy się to wszystkim zmarłym chojniczanom, bez względu na wyznanie i język ojczysty.
Rajmund Matthes - Gazeta Chojnicka z 8.08.1997 r.

Zdjęcia, które ilustrują powyższy artykuł są mojego autorstwa. Powstały w lipcu i sierpniu 2004 roku. Każde z nich po kliknięciu w nie posiada wersję o rozmiarach ok. 800 x 600 pikseli i ok. 100 kB. Nr 1 to postument, który jeszcze nie jest ukończony, a ma upamiętnić istnienie w tym miejscu (teraz park Wzgórze Ewangelickie) cmentarza ewangelickiego (do 1948). Nr 2 - fragment postumentu, który zawiera tablicę z nagrobka w języku niemieckim. Nr 3 i 4 - widoki na park od wewnątrz. Na "4" jest miejsce, gdzie kiedyś była fontanna. W latach 60-tych jeździłem w niej na rowerku, na alejach tego parku wożono mnie w wózku, a następnie uczyłem się tamże chodzić. Wszystko dlatego, że całkiem niedaleko mieszkałem (do 13 roku życia) - narożnik ul. Żwirki i Wigury oraz Drzymały. Pozostałe zdjęcia powstały od strony ulicy Świętopełka. Na zdjęciu nr 7 (po lewej drugie od dołu) domy po lewej wybudowano na terenie byłego komunalnego Zakładu Zieleni, który został zlikwidowany na początku lat 90 - tych. Nr 8 to ten sam narożnik parku pod innym kątem. Nr 9 - widok na park z ulicy Kościerskiej przy skrzyżowaniu jej z ul. Gdańską. Nr 10 - widok na park od ul. Gdańskiej, na skraju skarpy jest postument ze zdjęcia nr 1 i 2, w dali jest gmach Chojnickiego Domu Kultury (czyli Kinoteatru). Nr 11 - ostatnie u dołu po lewej powstało w 03/2007, gdy przy domu o adresie Drzymały 29 (ok. 300 m od cmentarza) zauważyłem ten fragment nagrobka Pauline Herfurth (?) z domu Selke. Podejrzewam, że pochodzi właśnie z b.cmentarza ewangelickiego.